Η μοναξιά δεν είναι συνώνυμο της απομόνωσης. Δεν σχετίζεται απαραίτητα με την παρουσία ή την απουσία άλλων στο χώρο που βρίσκεται ένας άνθρωπος. Μπορεί να βρισκόμαστε σε μία αίθουσα με δεκάδες ανθρώπους και να είμαστε μόνοι ή να περνάμε τις μέρες μας μακριά από τους δικούς μας, κι όμως να μην αισθανόμαστε καθόλου μοναξιά.
Το πώς ζει κάποιος ή το πόσους φίλους έχει δεν παίζει πάντα καθοριστικό ρόλο. Η μοναξιά είναι ένας ευρύς όρος. Μπορεί να σημαίνει αποκλεισμό, οικειοθελή απόσυρση, αλλά και κάτι που μπορεί κάποιος να απολαμβάνει. Το να ζει κάποιος μόνος δεν σημαίνει , απαραίτητα, να νιώθει μόνος. Αν, όμως, νιώθει μόνος, αυτό είναι κάτι το πολύ οδυνηρό.
Τα πρόσωπα της μοναξιάς
Υπάρχουν διάφορες μορφές μοναξιάς και, κατά καιρούς, έχουν προταθεί διάφοροι τρόποι διαχωρισμού τους. Ο σημαντικότερος από αυτούς είναι, ίσως, ανάμεσα στο να είναι κάποιος μόνος ή απομονωμένος, εξαιτίας μιας αντικειμενικής ή εξωτερικής αιτίας (αντικειμενική μοναξιά) και στο να νιώθει μόνος (υποκειμενική μοναξιά).
Η αντικειμενική μοναξιά έχει να κάνει με την απουσία ή ένδεια κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή, λίγοι ή καθόλου φίλοι, συγγενείς, συνάδελφοι, και μπορεί να είναι μικρής ή χρόνιας διάρκειας. Η μικρής διάρκειας αντικειμενική μοναξιά σημαίνει πως κάποιος είναι -οικειοθελώς ή μη- μόνος για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Στη μακράς διάρκειας αντικειμενική μοναξιά, θεωρείται πως υπάρχουν σχετικά μόνιμα κενά ή ελλείψεις όχι μόνο στις κοινωνικές, αλλά και στις στενότερες προσωπικές σχέσεις.
Η υποκειμενική μοναξιά είναι, γενικώς, πάντα επώδυνη και χαρακτηρίζεται από την αίσθηση κάποιου πως δεν έχει την ανθρώπινη επαφή που χρειάζεται. Υπάρχουν πολλές μορφές υποκειμενικής μοναξιάς, ανάλογα με τον τύπο της συναισθηματικής ή κοινωνικής επαφής που λείπει στον καθένα. Για παράδειγμα, μπορεί σε κάποιον να λείπει μια ερωτική σχέση, δηλαδή, ένας/μία σύντροφος ζωής ή ένας καλός φίλος που να μπορεί να μοιράζεται μαζί του/της χρόνο, εμπειρίες και συναισθήματα, να αισθάνεται πως δεν έχει την κοινωνική στήριξη που χρειάζεται κ.τ.λ.
Το να αισθάνεται κάποιος «εκτός» αποτελεί μια άλλη μορφή ψυχικής οδύνης. Ο ψυχικός πόνος που οφείλεται σε έλλειψη ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων ή σε παντελή απουσία σχέσεων δημιουργεί πολύ συχνά την αίσθηση πως δεν είμαστε επιθυμητοί, αγαπητοί, αποδεκτοί ή επαρκείς και πως σε κανέναν δεν λείπουμε, από τη στιγμή που κανείς δεν μας αναζητά ή δεν φαίνεται πως μας χρειάζεται.
Μία άλλη μορφή μοναξιάς είναι η αποκαλούμενη «υπαρξιακή μοναξιά». Στην περίπτωση αυτή, δεν λείπουν οι κοινωνικές σχέσεις αλλά κυριαρχεί η αίσθηση πως δεν μπορούμε να μοιραστούμε με κάποιον τις δυσκολίες ή τα προβλήματά μας και πως δεν υπάρχει κάποιος που να θέλει να ακούσει και να δείξει πως καταλαβαίνει.
Γιατί αισθανόμαστε μοναξιά
Πολύ συχνά, το αίσθημα της μοναξιάς συνοδεύουν αισθήματα άγχους, κατάθλιψης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και απώλειας ελέγχου. Το καθένα από τα αισθήματα αυτά έχει μεν μια αυτόνομη ύπαρξη αλλά, συνάμα, επηρεάζει το ένα το άλλο. Δεν είναι, πολλές φορές, εύκολο να πούμε αν το άγχος ή η κατάθλιψη που βιώνει κάποιος, μην έχοντας οικογένεια ή φίλους, είναι αποτέλεσμα της μοναξιάς του ή αν το άγχος του για εγγύτητα και συναισθηματική εξάρτηση ήταν αυτά που τον οδήγησαν στην απομόνωση και απόσυρση με συνέπεια να νιώθει πολύ μόνος.
Συχνά, η μοναξιά που βιώνει κάποιος οφείλεται στην ύπαρξη διαφόρων μορφών αντικειμενικής μοναξιάς, όπως η μοναχική διαβίωση ή η απουσία ουσιαστικών σχέσεων. Οι ψυχολογικοί παράγοντες, όμως, -όπως η ευαλωτότητα κάποιου ή το μέγεθος των κοινωνικών του αναγκών- παίζουν, επίσης, πολύ σημαντικό ρόλο και καθορίζονται, με τη σειρά τους, τόσο από γενετικούς όσο και από περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Υπάρχουν, επίσης, και άλλοι αντικειμενικοί παράγοντες που φαίνεται πως παίζουν ρόλο, όπως η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση, η ηλικία, καθώς και διάφοροι άλλοι πολιτισμικοί και κοινωνικοί παράγοντες. Οι παράγοντες αυτοί επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση της υποκειμενικής μοναξιάς διαμέσου της αντικειμενικής μοναξιάς.
Άλλοι παράγοντες μπορεί, επίσης, να είναι η δημιουργία διαφόρων φαύλων κύκλων που οδηγούν στη μοναξιά. Για παράδειγμα, ένα παιδί, που έμαθε από πολύ νωρίς τι σημαίνει ασφάλεια και πως το ίδιο είναι άξιο αγάπης, αποπνέει μια θετική προσδοκία και αύρα στην κάθε προσέγγισή του με τους άλλους και, με τον τρόπο αυτόν, επιβεβαιώνει στην πράξη ξανά και ξανά αυτό που έχει βιώσει, δηλαδή τη θετική εσωτερική του εικόνα, τόσο για τον ίδιο του τον εαυτό όσο και για τους άλλους.
Γιατί μας κάνει κακό η μοναξιά
Τα άτομα που βιώνουν μοναξιά έχουν την τάση να ερμηνεύουν διάφορα κοινωνικά μηνύματα, όπως λεκτικές εκφράσεις ή εκφράσεις προσώπου άλλων, ως απειλητικές, είναι πιο ευάλωτα, απαισιόδοξα, επικριτικά απέναντι στον ίδιο τους τον εαυτό και τους άλλους και δεν εμπιστεύονται εύκολα. Όλα αυτά, βέβαια, επιτείνουν το αίσθημα μοναξιάς, καθώς διευρύνουν την απόσταση από τους άλλους.
Η απουσία κοινωνικών επαφών -όταν κάποιος τις επιθυμεί διακαώς- οδηγεί κάθε άτομο, ασχέτως ηλικίας, σε πολύ επώδυνα αισθήματα μοναξιάς, επηρεάζοντας την ψυχική και σωματική υγεία, συνολικά. Τα ερευνητικά ευρήματα, στον τομέα αυτόν, είναι αδιάψευστα. Ο κίνδυνος πρόωρου θανάτου είναι αυξημένος κατά 50% για τα μοναχικά άτομα, συγκριτικά με αυτά που έχουν ουσιαστικές κοινωνικές σχέσεις. Η κοινωνική απομόνωση είναι δύο φορές πιο επικίνδυνη για την υγεία από την παχυσαρκία, πιο επικίνδυνη από την έλλειψη σωματικής άσκησης, εξίσου επικίνδυνη όσο και ο αλκοολισμός ή το κάπνισμα 15 τσιγάρων ημερησίως. Άλλες έρευνες έχουν καταδείξει, επίσης, άμεση σχέση ανάμεσα στην υψηλή αρτηριακή πίεση, την κατάθλιψη και το αίσθημα υποκειμενικής μοναξιάς.
Η μη οικειοθελής μοναξιά προκαλεί συχνά αισθήματα ντροπής και αποκλεισμού. Έχουμε την αίσθηση πως είμαστε ελλιπείς και ντρεπόμαστε για αυτήν την κοινωνική μας αναπηρία η οποία δεν πιστεύουμε πως υπάρχει δυνατότητα να αλλάξει. Τα αισθήματα ανημποριάς και κατωτερότητας, ενώπιον μιας μοίρας που πιστεύουμε πως δεν είμαστε σε θέση να επηρεάσουμε, είναι δυσβάσταχτα και με τίποτα δεν πρέπει να γίνουν αντιληπτά στους έξω. Θεωρούμε τους εαυτούς μας ως αποκλειστικά υπεύθυνους για την κατάστασή μας, οι ενοχές μας γιγαντώνονται, κάτι που οδηγεί στο να θέλουμε να απομονωθούμε ακόμα περισσότερο από τους άλλους.
Πως μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τη μοναξιά
Πολλά άτομα που νιώθουν μοναξιά κρύβονται στο σκοτάδι της μοναξιάς τους. Δεν τολμούν να βγουν στο φως, να δείξουν ποιοι πραγματικά είναι και τι ανάγκες έχουν. Φοβούνται μήπως παρεξηγηθούν και δεν ληφθούν σοβαρά υπόψη. Αν, όμως, επιθυμούμε να αλλάξουν πραγματικά τα πράγματα, τότε θα πρέπει να γίνουμε οι ίδιοι συγγραφείς και πρωταγωνιστές του σεναρίου της ζωής μας. Τα οδυνηρά αισθήματα της μοναξιάς είναι το καλύτερο κίνητρο για μια ουσιαστική αλλαγή. Το να περιμένουμε χρόνο με το χρόνο να γίνει κάποιο θαύμα και να αλλάξουν τα πράγματα από μόνα τους είναι σαν να απαρνιόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό και τη δυνατότητα μιας νέας συνάντησης με τη ζωή.
Ορισμένοι υιοθετούν υποσυνείδητα το ρόλο του θύματος, αναπαράγοντας, με τον τρόπο αυτόν, παλιά προσωπικά τους τραύματα, σε μια προσπάθειά τους να τα επιλύσουν στο παρόν. Αν δεν το αντιληφθούμε αυτό, το μόνο που αναπαράγουμε είναι η προσωπική μας δυστυχία και θυματοποίηση.
Η σύγκριση της κατάστασής μας με αυτή των άλλων και η αίσθησή μας και το συμπέρασμα πως η ζωή τους είναι πάντα καλύτερη από τη δική μας, ούτε πάντα σωστό είναι αλλά ούτε και μας βοηθά σε κάτι. Υπάρχουν άνθρωποι εκεί έξω που, αν και βρίσκονται ανάμεσα σε δεκάδες γνωστούς και «φίλους», νιώθουν απέραντα μόνοι, λαχταρώντας και αναζητώντας απεγνωσμένα την εγγύτητα που τους λείπει. Το να κυνηγάμε πάντα κάτι που βρίσκεται έξω από εμάς και τον εαυτό μας δεν επιλύει το πρόβλημα της μοναξιάς μας. Αν απαρνηθούμε τον ίδιο μας τον εαυτό, δύσκολα θα καταφέρουμε να αναγνωρίσουμε τις πραγματικές μας ανάγκες. Μόνο όταν αγαπήσουμε στοιχειωδώς τον εαυτό μας και αρέσουμε την παρέα του, θα καταφέρουμε να συναντήσουμε τους άλλους σε μια στερεή και ισότιμη βάση.
