Η αυτοπεποίθηση είναι ένα αναπτυξιακό χαρακτηριστικό, δομείται, δηλαδή, καθώς το άτομο αναπτύσσεται. Σημαντικός στη διαδικασία αυτή είναι ο ρόλος των γονέων: Όταν αποδέχονται το παιδί, ακόμα και όταν κάνει λάθη, αυτό αναπτύσσει υψηλή αυτοπεποίθηση. Όταν, όμως, το απορρίπτουν, ή όταν είναι πολύ κριτικοί, ή απαιτητικοί, ή υπερπροστατευτικοί και δεν ενθαρρύνουν την ανεξαρτησία του, τότε το παιδί δεν μαθαίνει να στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις και να τις αξιολογεί με ακρίβεια. Χάνει έτσι την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και τις ικανότητές του. Με τον ίδιο τρόπο, ρόλο στη διαμόρφωση της αυτοπεποίθησης διαδραματίζουν οι φίλοι, οι συνομήλικοι και το κοινωνικό περιβάλλον.
Σύμφωνα με τον Άλμπερτ Μπαντούρα, τον Καναδό ψυχολόγο και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η εμπιστοσύνη στις ικανότητες που έχουμε και κατ' επέκταση στον εαυτό μας αποκτάται μέσα από τέσσερις 'διαδρόμους':
α. Τις προσωπικές εμπειρίες και επιδόσεις: οι επιτυχίες που έχουμε ενισχύουν την αίσθηση εμπιστοσύνης στον εαυτό και τις δεξιότητες που κατέχουμε, ενώ οι αποτυχίες ή οι 'ατυχίες' μας, ιδιαίτερα οι επαναλαμβανόμενες, εξασθενούν την εμπιστοσύνη στον εαυτό.
β. Η μάθηση μέσω προτύπων: παρατηρώντας άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα αυτούς που εκτιμούμε ιδιαίτερα, να σκέφτονται ή να συμπεριφέρονται με κάποιο τρόπο, να μας περιβάλλουν με εμπιστοσύνη ή να έχουν οι ίδιοι εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, γίνονται πρότυπα για εμάς που ακολουθούμε αυτό μας διδάσκουν.
γ. Η λεκτική πειθώ: τα λεκτικά σχήματα, οι ιστορίες ή οι «μύθοι» που μεταφέρουν οι άλλοι για άλλους ανθρώπους ή και για εμάς, γίνονται 'διάδρομοι' διαμόρφωσης της αυτοπεποίθησής μας.
δ. Η συναισθηματική διέγερση: συνήθως θεωρούμε ότι τα καταφέρνουμε στις καταστάσεις που δεν μας γεννούν αρνητικά συναισθήματα. Αντίθετα, στις καταστάσεις, όπου αναπτύσσονται άσχημα συναισθήματα, νιώθουμε αδύναμοι και χωρίς αυτοπεποίθηση.
Με ποιους τρόπους ενισχύεται η αυτοπεποίθηση
Για να ενισχύσετε την εμπιστοσύνη που έχετε στον εαυτό σας και να νιώσετε καλύτερα, χρήσιμες θα σας φανούν οι παρακάτω προτάσεις από τον κ.Ευάγγελο Χ. Καραδήμα, ψυχολόγο.
- Ασκηθείτε στις δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων και στις στρατηγικές διαχείρισης των αγχογόνων καταστάσεων, κυρίως των χρόνιων, που πιθανώς επιφέρουν μείωση της αυτοπεποίθησής σας.
- Ελέγξτε τις δυσλειτουργικές σκέψεις που σας εμποδίζουν να αναπτύξετε υγιή εμπιστοσύνη στον εαυτό σας. Εντοπίστε τις και αναθεωρείστε.
- Δώστε έμφαση στις δυνατότητές σας. Ενισχύστε, επιβραβεύστε τον εαυτό σας για κάθε τι που προσπαθείτε. Δώστε πιο πολλή έμφαση στην προσπάθεια, εφόσον από εκεί ξεκινούν όλα, παρά στα αποτελέσματα (που δεν εξαρτώνται πάντα από εσάς μόνο).
- Θυμηθείτε τις επιτυχίες που έχετε ως τώρα (π.χ., την επιτυχία στις Πανελλαδικές εξετάσεις). Αυτό θα σας βοηθήσει να δείτε τον εαυτό σας σαν σύνολο που πιθανώς έχει κάποια αρνητικά σημεία, αλλά σίγουρα και αρκετά θετικά.
- Μην φοβάστε να εκτεθείτε στον κίνδυνο της αποτυχίας. Αναλάβετε κινδύνους και προσπαθήστε όσο μπορείτε. Πάρτε τις νέες εμπειρίες ως ευκαιρίες για μάθηση και όχι ως περιπτώσεις «νίκης» ή «ήττας». Μπορείτε, αν θέλετε, να νιώσετε άσχημα για τα λάθη σας, αλλά όχι ένοχοι ή ντροπιασμένοι.
- Μιλήστε με τον εαυτό σας. Είναι μια ευκαιρία εντοπισμού και αμφισβήτησης των δυσλειτουργικών πεποιθήσεών σας. Πείτε στον εαυτό σας «σταμάτα» και αντικαταστήστε τις παράλογες σκέψεις σας μόλις τις εντοπίσετε. Για παράδειγμα, όταν βρείτε ότι περιμένετε 'τέλεια' αποτελέσματα, θυμηθείτε ότι δεν μπορεί ο άνθρωπος να κάνει κάτι τέλειο. Πιθανή και δυνατή είναι μόνο η προσπάθεια ώστε να γίνει κάτι καλά.
- Αξιολογείστε τον εαυτό σας. Αλλά, αξιολογείστε τον χωρίς να στηρίζεστε αποκλειστικά στη γνώμη των άλλων. Εστιάστε στο πως ΕΣΕΙΣ βλέπετε τη συμπεριφορά σας, τη δουλειά σας, τα επιτεύγματά σας, τον εαυτό σας. Προσπαθήστε να στηριχθείτε περισσότερο σε αυτό, παρά στο τι λένε οι άλλοι.
- Μην υιοθετείτε μια παθητική ή επιθετική στάση απέναντι στους άλλους. Προσπαθήστε να διεκδικείτε τα δικαιώματά σας, γνωρίζοντας τι θέλετε, ποια είναι τα όριά σας, τι αποδέχεστε και τι όχι, αναγνωρίζοντας ότι ίσα δικαιώματα έχουν και οι άλλοι και εσείς.
